तपस्वी विश्वामित्रः महाकाल-अमलेश्वरसंनिविष्टः

तपस्वी विश्वामित्रः महाकाल-अमलेश्वरसंनिविष्टः

आत्मसम्मान-अपमानः

प्राचीन काल में राजर्षि विश्वामित्र पूर्वतः कौशिक नाम धनुर्धरः आसीत्। एकदा ब्रह्मर्षि वशिष्ठेण सिद्धं गौसत्त्वं दृष्ट्वा तस्यैव गायत्री-शक्त्या निरर्थकत्वं अनुभूतवान्।

वशिष्ठेण निर्गतं चण्डिका-वधं न शक्यतामिति तन्महात्म्ये विषण्णः।
“किं मम क्षमतां वशिष्ठं विना?” इति चिन्तया हृदय कम्पितम्।

श्लोकः (शार्दूलविक्रीटछन्दः, १९ मात्राः)*
वशिष्ठगौकार्याद् मन्दोऽहं किंचित् भ्रान्तो हृदि मया ।
“कर्मज्ञोऽहं भव” इति संकल्प्य महाकालं समाश्रितः ॥

महाकाल-अमलेश्वराय संगमनिर्देशः

स्वप्ने जग्मन् विश्वामित्रः महाकालं दैववत् प्रकटितं—

“यदि ब्रह्मर्षिसमनं जीवन-बलं प्रापयितुम् इच्छसि,

अमलेश्वरधामे तिमिरसन्निवेशं विस्मृत्य,
चतुष्पदपूजनं कुरु, दिव्यज्ञानं लभिष्यसि।”

सङ्कल्पसिद्ध्यर्थं प्रातःकाले ही राजर्षिः स्वयम्प्रकाशितं रथं त्यक्त्वा खारुनतीरं पारयित्वा अमलेश्वरगिरिगुहायामपहतः।

चतुष्पद-पूजनम् एवं तपः

अमावस्यायामत्र राजर्षेः निम्नलिखित अनुष्ठानम्—

चारु–पुण्डरीक–नैवेद्य: चतुर्भुजं शिवलिंगं पुष्प–फल–दधि–दूध–शर्करा-युतम्।
पलाश-पिण्डदान: मृतात्मानां प्रतीकं निर्माय, पितृदोषशमनाय।
गौपूजन: वशिष्ठ-गौसत्त्व-भक्त्याः अनुस्मरणार्थं नंदी–प्रार्थना।
मन्त्रजप: “ॐ महाकालाय विद्महे… तारयस्व…।” सह ‘ॐ’ आलापन।